Coğrafi Konum

COĞRAFİ KONUM

Dünya üzerinde herhangi bir noktanın veya bölgenin bulunduğu yere coğrafi konum denir. Bir noktanın dünya’daki yerini coğrafi koordinat  sistemi (Paralel, Meridyen, Enlem, Boylam) ve coğrafi oluşumları (Dağ, Ova, Akarsu, Deniz, Kıta vs.) yardımıyla belirlenmesine coğrafi konum denir. Coğrafi konum Mutlak (Matematik) konum ve Göreceli (Özel) konum olmak üzere ikiye ayrılır.

Herhangi bir noktanın dünya üzerinde kapladığı alana coğrafi konum denir. Özel ve matematik konum diye ikiye ayrılır. Bir ülkenin coğrafi konumu , o ülkenin tabii, beşeri ve ekonomik özelliklerini çok yönlü etkiler.

Paraleller Meridyenler

Coğrafi Konum
(Mutlak Konum, Göreceli Konum)

MUTLAK  KONUM (MATEMATİK KONUM)

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç paraleli (ekvator) ve başlangıç meridyenine (Greenwich) göre yerine mutlak konum denir. Mutlak konumu anlamak için paralel ve meridyenlerin özelliklerini bilmek gerekir.

Herhangi bir yerin, Dünya üzerinde bulunduğu alanın, enlem ve boylam dereceleriyle belirtilmesine matematik konum denir. Bir başka ifade ile Ekvator’a ve Greenwich ‘e göre konumudur.

Örneğin: Türkiye 36° -42° kuzey enlemleri ( paralelleri ) ile 26°-45° doğu boylamları (meridyenleri) arasındadır.

PARALELLER

Ekvatora paralel olarak doğu-batı doğrultusunda birer derece aralıklarla çizildiği varsayılan çemberlere paralel denir.

Enlem

Paraleller

Ekvator: Kutup noktalarına eşit uzaklıkta bulunan noktaları birleştiren ve dünyayı iki eşit parçaya böldüğü varsayılan hayali çembere ekvator denir. Ekvator çizgisinin kuzeyinde kalan bölümüne Kuzey Yarım Küre, güneyinde kalan bölümüne de Güney Yarım Küre adı verilir.

Paralellerin özellikleri

  • Ekvator başlangıç paralelidir. (0°) En büyük paralel dairesidir.
  • Kutuplara doğru dereceleri artar. Birer derece aralıklarla çizilir.
  • Paralellerin boyları ekvatordan kutuplara doğru azalır.
  • 90° kuzey paraleline Kuzey Kutup Noktası, 90° güney paraleline Güney Kutup noktası adı verilir.
  • Paraleller doğu-batı yönünde uzanır. Meridyenleri dik keserler
  • 90 Kuzey Yarım Küre’de 90 Güney Yarım küre’de olmak üzere toplam 180 paralel dairesi vardır.
  • Bir meridyen üzerinde bir birini takip eden (ardışık) iki paralel arasındaki uzaklık 111 km’dir.

Paraleller yardımıyla uzaklık hesaplamaları: 

İki merkez arasındaki uzaklık hesaplanırken önce merkezler arası paralel farkı bulunur. İki merkez aynı yarım kürede ise paralel farkını bulmak için çıkarılır, farklı yarım kürede ise toplanır. Bulunan paralel farkı, ardışık iki paralel arası uzaklık olan 111 km ile çarpılır böylece uzaklık bulunmuş olur.  Örnek Soru : 10° Kuzey paraleli ile 30° Güney paraleli arasındaki kuş uçuşu uzaklık kaç km’dir ? Çözüm: 10 + 30 = 40 ( paralel farkı ) 40 X 111 = 4440 km

Enlem:  

Dünya üzerindeki bir noktanın  Ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem denir. Bu açı derece (°), dakika (′), saniye (″) olarak ifade edilir. Örneğin; Kahramanmaraş Kalesi 37°35’13” Kuzey enlemindedir. Ekvator (0°) ile dönenceler (Yengeç dönencesi 23° 27′Kuzey enlemi, Oğlak dönencesi 23° 27′Güney enlemi) arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile kutup daireleri (Kuzey Kutup Dairesi 66° 33′ Kuzey enlemi, Güney Kutup Dairesi 66° 33′ Güney enlemi) arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri kutup noktaları (90°) arasında kalan enlemlere de yüksek enlemler denir.

Enlem Boylam

Özel Enlemler

Enlemin etkileri

  • Güneş ışınlarının düşme açısını
  • Sıcaklığın dağılışını
  • Denizlerin tuzluluğunu
  • Bitki örtüsünün dağılışını
  • Kalıcı kar sınırını
  • Orman, yerleşme ve tarım üst sınırını
  • Gece gündüz arasındaki farkı
  • Çizgisel hızı gibi özellikleri etkiler.

MERİDYENLER

Kutup noktalarında birleşen paralelleri dik olarak kesen yaylara veya yarım çemberlere meridyen denir. İngiltere’nin Greenwich (Griniç) Gözlemevinden geçen meridyen başlangıç meridyeni (0°) olarak kabul edilmiştir. Başlangıç meridyenin, Dünya’yı Doğu Yarım Küre ve Batı Yarım küre diye iki yarım küreye ayırdığı kabul edilmektedir.

Meridyen -Paralel

Meridyenler

Meridyenlerin özellikleri

  • Başlangıç meridyeni Greenwich’ten  geçtiği varsayılan 0° meridyenidir.
  • Birer derece açılarla çizilir. Dereceleri doğu ve batıya doğru büyür.
  • Bütün meridyenlerin boyları birbirine eşittir. (Kutup noktalarında birleşirler.)
  • Başlangıç meridyenin doğusunda 180 batısında 180, toplam 360 merdiyen var.
  • Kuzey- güney yönlü uzanırlar, paralelleri dik keserler.
  • Aralarında mesafe yalnızca ekvatorda 111 km olup kutuplara doğru mesafe azalır
  • Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.
  • Aynı meridyen üzerindeki bütün noktaların yerel saati aynıdır.

 

Antimeridyen:

Bir meridyen yayının tam karşısında bulunan, birleştiğinde çember oluşturan ve onu 180° ye tamamlayan meridyen yayıdır. Bir meridyen ile onun antimeridyeni arasında 12 saatlik yerel saat farkı bulunur.Örneğin; 0° başlangıç meridyenin antimeridyeni 180° meridyenidir. 45° Doğu meridyenin  antimeridyeni 135° Batı meridyenidir.

Boylam:

Dünya üzerindeki bir yerin başlangıç meridyenine (0°) olan uzaklığının derece (°), dakika (′), saniye (″) cinsinden değeridir. Örneğin; Kahramanmaraş Kalesi 36°55’31” Doğu boylamındadır. Boylam yerel saat ve mutlak (matematik)  konumu etkiler.

Yerel Saat Hesaplamaları:

Bir yerde güneşin konumuna göre belirlenen saattir. Her meridyenin güneşe göre konumu farklı olduğu için her meridyenin yerel saati farklıdır. Yerel saat, genellikle ibadet vakitlerinin düzenlenmesinde (namaz, iftar, sahur vakitleri vb.) kullanılmaktadır. Ardışık iki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır.

Yerel saat hesaplanırken aşağıdaki adımlar uygulanır:

  • Verilen iki nokta arasındaki meridyen farkı bulunur.
  • Aynı yarım kürede bulunan iki nokta arasındaki boylam farkı hesaplanırken boylam değerleri çıkarılır.
  • Farklı yarım kürede bulunan iki nokta arasındaki boylam farkı hesaplanırken boylam değerleri toplanır.
  • Bulunan meridyen farkı 4 dakika ile çarpılır.
  • Bulunan fark 60 dakikadan büyük ise saate çevrilir, küçük ise fark aynen alınır.
  • Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için doğuda yerel saat ileride, batıda ise geridedir. Dolayısıyla doğudaki bir yerin yerel saati sorulduğunda bulunan yerel saat farkı toplanır, batıdaki yerde ise yerel saat farkı çıkarılır.

    Yerel saat hesaplamaları

Saat Dilimleri:

Dünya, ekseni etrafındaki dönüşünü 24 saatte tamamlar. Bu dönüş esnasında 360 meridyen, 1 saatte ise 15 meridyen Güneş’in karşısından geçer. Dünya böylece 15° aralıklarla 24 saat dilimine ayrılır. Ülkeler arası ilişkiler daha sağlıklı ve kolay bir şekilde yürütülmesi için uluslararası saat dilimleri belirlenmiştir. Başlangıç meridyeninin 7° 30′ batısı ile 7° 30′ doğusu 0. saat dilimi (24. saat dilimi) olarak kabul edilir. 0. saat diliminin doğusunda (Doğu Yarım Küre) yer alan saat dilimleri +1, +11 arasındaki numaralarla, batısında (Batı Yarım Küre) yer alan saat dilimleri ise -1, -11 arasındaki numaralarla ifade edilir.

Yerel saatler

Saat dilimleri

Tarih değiştirme çizgisi: 

Tarih değiştirme çizgisi olarak 180° meridyeni kabul edilir. Dünyamızın dönüş yönünden dolayı bu meridyenin batısında bir gün ileri iken, doğusunda ise bir gün geridir. Büyük okyanus (Pasifik Okyanusu) üzerinden geçer.Bu çizginin doğusu ile batısı arasındaki zaman farkı 24 saattir. Ancak tarih değiştirme çizgisi 180° meridyeninin tam üzerinden geçmez. Bu çizgi, doğu ve batı tarafında bulunan bazı ada devletleri dikkate
alınıp, küçük girinti ve çıkıntılar yapılarak zikzaklar şeklinde çizilmiştir.

Tarih değişme

Tarih değiştirme çizgisi

GÖRECELİ  KONUM (ÖZELKONUM)

Bir bölgede görülen özellikler tümüyle mutlak konuma bağlı değildir. bu özelliklerin oluşmasında yerel faktörlerin rolü de vardır. Bir yerin; kıtalara, önemli ulaşım yollarına, su, yer altı-yer üstü kaynaklarına, üretim-tüketim bölgelerine, siyasi bölgelere ve yeryüzü şekillerine bağlı olarak ortaya çıkan kendine has özelliklerinin tümü göreceli konumu oluşturur. Göreceli konum iklim bitki örtüsü,hayvancılık, tarım,jeopolitik konum,toprak türleri, nüfus yoğunluğu, yerleşme, turizm, ticaret, sanayi, akarsu rejimleri gibi pek çok olayı etkiler.

Herhangi bir yeri diğer yerlerden ayıran, sahip olduğu kendine has özelliklerin tümüne özel konum denir. Herhangi bir yerin kıtalara, denizlere, dağ sıralarına, boğazlara ,komşu ülkelere, ulaşım yollarına, yer altı ve yerüstü kaynaklarına, siyasi bloklara göre olan konumu ve yükseklik değerleri özel konumudur.

Özel konum, insanları, çevreyi, ülkelerin jeopolitik konumunu, iklimini, nüfusun dağılışını, yerleşme şartlarını ,turizm faaliyetlerini, ulaşım imkanını, ekonomik faaliyetlerini etkiler. Dünya üzerinde, özel konum etkisine şu örnekler verilebilir:

 

İşlediğimiz bu konu 9.sınıf doğal sistemler ünite konusunda yer alan  aşağıdaki kazanım doğrultusunda işlenilmiştir.

Kazanım:  9.1.4. Koordinat sistemini kullanarak zaman ve yere ait özellikler hakkında çıkarımlarda bulunur.
a) Mutlak ve göreceli konum kavramlarına yer verilir.
b) Türkiye’nin konumuna yer verilir.

Bu kazanıma ait diğer dersler için aşağıdaki konuları tıklayınız.

 

Yazar: | 2018-01-07T06:48:25+00:00 Kasım 30th, 2017|0 Yorumlar

Yazar Hakkında:

Coğrafya eğitimi ve öğretimi ile alakalı; ders notları, soru bankaları, yazılılar, sunular, resimler, videolar vb bilgi paylaşım platformu.

Takıldığın mevzularda yorum yap